DELUMEAU JEAN Grzech i strach. Poczucie winy w kulturze Zachodu XIII-XVIII w.

„Grzech i strach. Poczucie winy w kulturze Zachodu XIII–XVIII w.” to monumentalne studium tego, jak Kościół, teologia i kultura codzienna Zachodu przez stulecia kształtowały wyobrażenia o grzechu, winie i karze. To nie jest książka o doktrynie, lecz o psychologii zbiorowej: o tym, jak ludzie naprawdę myśleli o sobie, o świecie i o Bogu.

Delumeau pokazuje, że od późnego średniowiecza aż po barok Europa Zachodnia żyła w atmosferze permanentnego lęku moralnego — przed potępieniem, diabłem, karą, epidemiami, końcem świata. Kaznodzieje, spowiednicy i moralizatorzy tworzyli kulturę, w której człowiek był nieustannie przypominany o swojej grzeszności. Autor analizuje m.in. . rozwój praktyki spowiedzi, obsesję na punkcie seksualności, strach przed czarami, a także rolę ikonografii i sztuki w budowaniu „pedagogiki strachu”.

To książka ogromnie erudycyjna, ale jednocześnie bardzo ludzka — pokazuje, jak poczucie winy stało się jednym z fundamentów zachodniej tożsamości, a także jak stopniowo, wraz z nadejściem Oświecenia, zaczęło tracić swoją dominującą rolę.

Spis treści :

Część pierwsza

Upodobanie do makabry i pesymizm w okresie renesansu

l. Pogarda dla świata i dla człowieka

Odwieczny temat

Powody wzgardzenia światem

Temat, który się nieustannie odradza (wiek XIV–XVI)

U mistyków

Język przeznaczony dla wszystkich chrześcijan

Usprawiedliwienie przez wiarę i konieczność rozpaczy

Na obrzeżach protestantyzmu: powrót do ucieczki od świata

2. Od pogardy dla świata do tańców śmierci

Spoufalenie ze śmiercią

Komponenty języka makabry

Kontynuatorzy klasztornego sposobu mówienia o śmierci

Śmierć, która nawraca

„Opowieść o trzech zmarłych i trzech żywych”

Taniec śmierci (danse macabre)

3. Dwoisty sens makabry

Taniec śmierci: kazanie

Makabryczne tematy a zmartwychwstanie

Makabra a ówczesne klęski

Makabra a przemoc

Rozbieżne znaczenia

4. Grzeszny świat

„Wiek płaczu, trwogi i udręki”

Sen o złotym wieku

Świat na opak, świat znieprawiony

Upowszechnianie się potworności

Niegodziwość

5. Słaby człowiek

Rozprzężenie rozumu

Przeznaczenie

Melancholia

Część druga

Bankructwo odkupienia?

6. Ostateczny kształt rachunku sumienia

Teologia grzechu

Systemy pokutne

Summy dla spowiedników i podręczniki spowiednicze

Grzech w literaturze świeckiej

7. Terytorium spowiednika

Zazdrość

Rozpusta

Lichwa i chciwość

Lenistwo

Ikonografia grzechu

8. Grzech pierworodny

Grzech pierworodny w centrum kultury

Pochodzenie zła i ziemski raj

Autorytet świętego Augustyna przeciwko osłabieniu poczucia winy Grzech pierworodny a poczucie dzieciństwa

Sanktuaria odroczenia: „Niepotrzebna miękkość serca”?

9. Rzesza potępiona i system grzechu

„Wielu powołanych, lecz mało wybranych”

Zbrodniczy człowiek i groźny Bóg

Zbiorowa nerwica na tle poczucia winy

10. Niepokój sumienia

Doloryzm

Choroba skrupułu

Trudno jest umrzeć

Część trzecia

Duszpasterstwo strachu

Na terytorium katolickim

11. Szerzenie określonego modelu duszpasterstwa

Od przekonania do taktyki

Dokumenty

12. „Zastanówcie się dobrze”

„Przygotowania do śmierci”

Kazania i pieśni

13. Męki w życiu pozagrobowym

Piekło

Czyściec, piekło tymczasowe

Ku infernalizacji

Tymczasowe piekło w XVII i XVIII wieku

14. Bóg „o wzroku rysia”

Sąd czy zemsta

Granice Boskiej dobroci

15. Grzech i grzechy

Grzech śmiertelny i grzech powszedni

Klasyfikacja grzechów

„Chciwość”

Małżeństwo, stan „niebezpieczny”

Nieczystość

16. Model ascetyczny

„Nic bardziej nie podoba się Bogu niż chudość ciała”

Odrzucenie rozrywek

17. Trudność związana z obowiązkowym wyznaniem grzechów

Spowiedzi świętokradcze

Spowiedzi świętokradcze i komunie przyjmowane w stanie niegodnym

18. Duszpasterstwo katolickie: próba ujęcia ilościowego

Na terytorium protestanckim

19. „Wieczności, jesteś słowem, które jak grom razi”

Czy winno się straszyć?

Teologia i pedagogika

20. Wspólne punkty duszpasterstwa protestanckiego i katolickiego

Nacisk położony na śmierć

Inne cele ostateczne i contemptus mundi

21. Eschatologia a predestynacja

Bliski termin zdania rachunków

Niewolna wola i wybranie

Lęk przed odrzuceniem