FABRE JEAN Stanisław August Poniatowski i Europa wieku świateł, t. 1-2

Ta monumentalna i wielowątkowa praca z lekkością przedstawia fascynujące aspekty XVIII-wiecznej obyczajowości, teatrum kultury i polityki. Znajdziemy tu historie miłosne, tragedie prywatne i państwowe, bezwzględne zagrywki dyplomatyczne i militarne, czy wreszcie szereg sylwetek szlachetnych i mądrych ludzi dążących do triumfu oświecenia i poprawy losu mieszkańców Polski i Europy.

Pierwszy tom to opowieść o Polsce baroku i czasach panowania władców saskich z dynastii Wettynów, o realiach, w których wychował się Stanisław Antoni Poniatowski – późniejszy król Stanisław August. Jean Fabre sugestywnie oddaje mroki epoki saskiej i stopniową atrofię instytucji publicznych. Nie zapomina przy tym o dającym nadzieję zalążku oświecenia, którego reprezentantami byli Stanisław Konarski czy dobrze wyedukowana młodzież z młodym Poniatowskim na czele. Podróż edukacyjna przyszłego króla przybliża nam kulturę krajów  Europy Zachodniej i dynamicznie wkraczającej w politykę europejską Rosji. Stanisław poznał wówczas tajniki dyplomacji  oraz nawiązał swój najgorętszy, brzemienny w skutki romans z wielką księżną Katarzyną, późniejszą imperatorową Katarzyną II.

Drugi tom dzieła Jeana Fabre'a to opis tragicznego panowania jednego z najlepiej wykształconych i najbardziej energicznych władców Polski. Razem z francuskim badaczem śledzimy dążenia Stanisława Augusta do zreformowania państwa, które w pierwszej połowie XVIII wieku utraciło suwerenność. Poznajemy nie tylko zakrojone na szeroką skalę największe osiągnięcia króla, choćby powołanie Komisji Edukacji Narodowej czy uchwalenie Konstytucji 3 maja, lecz także codzienną troskę o podźwignięcie kraju z upadku metodą drobnych kroków, tak aby nie zauważyły tego mocarstwa rozbiorowe.

Wnikliwe studium biograficzne i psychologiczne monarchy, bez ukrywania jego wad i słabości, jest historią złudzeń i stopniowego rozstawania się z nimi, historią zderzenia szlachetnych intencji z realiami ustroju Rzeczypospolitej, jej militarną i finansową mizerią, warcholstwem i skorumpowaniem znacznego odłamu jej elit. Jest zarazem zbiorowym portretem najbliższego otoczenia króla. Królewska korespondencja ukazuje Stanisława Augusta jako osobę potrafiącą wykorzystać dla dobra kraju każdego przejeżdżającego przez ziemie polskie specjalistę. Znajduje więc wspólny język z przedstawicielami polskiego i przede wszystkim europejskiego oświecenia: politykami, filozofami, literatami, artystami, ekonomistami, botanikami, aby swoje kosmopolityczne spojrzenie przekuć w czyn patriotyczny. Tak wszechstronne rozumienie polityki sprawiło, że pomimo ostatecznej klęski państwa w starciu z zewnętrzną przemocą, nie wszystko zostało zaprzepaszczone.

(źródło opisu - cyt. za Muzeum Łazienek Królewskich w Warszawie)